İş Hukuku ve Çalışma Hayatı Sözlüğü
İş hayatında ve rehber yazılarımızda sık geçen hukuki terimlerin sade açıklamaları. Her terim, konuyu ayrıntılı ele alan ilgili rehbere bağlıdır.
Analık (doğum) izni
Kadın işçiye doğumdan önce 8, doğumdan sonra 16 hafta olmak üzere toplam 24 hafta tanınan çalıştırılmama izni (2026 güncel; İş K. m.74).
İlgili rehber: Hamile Çalışan Hakları ve Analık (Doğum) İzniArabuluculuk (zorunlu)
İşçilik alacağı ve işe iade davalarından önce başvurulması zorunlu olan uyuşmazlık çözüm yöntemi.
İlgili rehber: İşten Çıkarıldım: Haklarım ve Yapmam GerekenlerBoşta geçen süre ücreti
İşe iade sürecinde çalıştırılmayan işçiye ödenen, en çok 4 aya kadar ücret ve diğer haklar (İş K. m.21).
İlgili rehber: İşe İade Davası: Şartları, Süreleri ve SonuçlarıBrüt ücret
Yasal kesintiler (SGK, vergi) yapılmadan önceki ücret.
İlgili rehber: Çalışanların Ücret, Maaş ve Yan Haklar RehberiCezai şart
Sözleşmeye aykırılık halinde ödenmesi kararlaştırılan bedel; işçi aleyhine tek taraflı ve ölçüsüz kararlaştırılamaz.
İlgili rehber: İş Sözleşmesi Hakkında Bilmeniz Gereken Her ŞeyÇıplak (temel) ücret
İşçinin sözleşmesinde yazan, yan haklar hariç asıl (temel) ücreti.
İlgili rehber: Çalışanların Ücret, Maaş ve Yan Haklar RehberiÇift bordro
Ücretin bir kısmının bankadan düşük gösterilip kalanının elden ödenmesi; SGK ve vergi kaçırma yöntemidir.
İlgili rehber: Maaşınızın Bir Kısmı Elden mi Veriliyor? Zararınız ve Yasal ÇözümüDamga vergisi
Bordro ve tazminat gibi ödemelerden binde 7,59 oranında kesilen vergi; kıdem tazminatından yalnızca bu kesilir.
İlgili rehber: Kıdem Tazminatı: Şartları, Hesaplaması ve 2026 TavanıDeneme süresi
Sözleşmeye konulabilen, en çok 2 aylık (toplu sözleşmeyle 4 ay) deneme dönemi; bu sürede taraflar bildirimsiz ve tazminatsız feshedebilir (İş K. m.15).
İlgili rehber: İş Hukukunda Deneme Süresi Hakkında Bilmeniz GerekenlerDenkleştirme
Çalışma süresinin, haftalık ortalama 45 saati aşmamak koşuluyla 2 aya (toplu sözleşmeyle 4 aya) kadar haftalara farklı dağıtılması (İş K. m.63).
İlgili rehber: Fazla Çalışma (Mesai) Hakkında Yasal HaklarınızEmsal ücret
Aynı iş için piyasada/sektörde ödenen ücret; gerçek ücretin ispatında (özellikle elden maaş davalarında) kullanılır.
İlgili rehber: Maaşınızın Bir Kısmı Elden mi Veriliyor? Zararınız ve Yasal ÇözümüEşit davranma ilkesi
İşverenin çalışanlar arasında dil, din, cinsiyet, engellilik gibi sebeplerle ayrım yapamaması ilkesi (İş K. m.5).
İlgili rehber: İşyerinde ve Mülakatta AyrımcılıkFazla çalışma (fazla mesai)
Haftalık 45 saati aşan çalışma; her saati normal saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir (İş K. m.41).
İlgili rehber: Fazla Çalışma (Mesai) Hakkında Yasal HaklarınızFazla sürelerle çalışma
Sözleşmedeki (45 saatten az) süre ile 45 saat arasındaki çalışma; %25 zamlı ödenir (İş K. m.41).
İlgili rehber: Fazla Çalışma (Mesai) Hakkında Yasal HaklarınızGeçerli sebep
İş güvencesi kapsamında feshin dayanması gereken; işçinin yetersizliği/davranışı ya da işletme gereklerinden kaynaklanan makul sebep (İş K. m.18).
İlgili rehber: İşe İade Davası: Şartları, Süreleri ve SonuçlarıGiydirilmiş brüt ücret
Çıplak ücrete yol, yemek, düzenli ikramiye gibi süreklilik arz eden yan hakların eklenmesiyle bulunan ücret; kıdem ve ihbar tazminatı bunun üzerinden hesaplanır (fazla mesai hariç).
İlgili rehber: Kıdem Tazminatı: Şartları, Hesaplaması ve 2026 TavanıHaftalık çalışma süresi
Kanuni haftalık en çok çalışma süresi 45 saattir; bu süreyi aşan çalışmalar fazla mesai sayılır.
İlgili rehber: Fazla Çalışma (Mesai) Hakkında Yasal HaklarınızHaklı nedenle (derhal) fesih
Kanunda sayılan haklı bir sebeple, bildirim süresi beklenmeden iş sözleşmesinin derhal sona erdirilmesi (işçi için İş K. m.24, işveren için m.25).
İlgili rehber: Haklı Nedenle (Derhal) Fesih HakkıHizmet tespit davası
SGK'ya hiç veya eksik bildirilen çalışma sürelerinin ve prime esas kazancın mahkeme kararıyla tespit ettirildiği dava.
İlgili rehber: Maaşınızın Bir Kısmı Elden mi Veriliyor? Zararınız ve Yasal Çözümüİbraname
İşçinin işvereni belirli alacaklardan ibra ettiği (aklaığı) belge; geçerliliği katı şartlara bağlıdır (TBK m.420).
İlgili rehber: İşten Çıkarıldım: Haklarım ve Yapmam Gerekenlerİhbar tazminatı
Belirsiz süreli iş sözleşmesini kanuni bildirim süresine (2-8 hafta) uymadan fesheden tarafın karşı tarafa ödediği tazminat (İş K. m.17).
İlgili rehber: İhbar Tazminatı ve İhbar (Bildirim) Süreleriİkale (bozma) sözleşmesi
İş sözleşmesinin tarafların karşılıklı anlaşmasıyla sona erdirilmesi; geçerliliği için işçi lehine "makul yarar" aranır.
İlgili rehber: İşten Çıkarıldım: Haklarım ve Yapmam Gerekenlerİşe başlatmama tazminatı
İşe iade kararına rağmen işveren işçiyi 1 ay içinde işe başlatmazsa ödediği, 4-8 aylık ücret tutarındaki tazminat (İş K. m.21).
İlgili rehber: İşe İade Davası: Şartları, Süreleri ve Sonuçlarıİşe iade davası
İş güvencesi kapsamındaki işçinin geçerli sebep gösterilmeden yapılan feshe karşı işine dönmek için açtığı dava (İş K. m.18-21).
İlgili rehber: İşe İade Davası: Şartları, Süreleri ve Sonuçlarıİşsizlik ödeneği
İşini kendi kusuru/isteği dışında kaybeden ve prim şartlarını taşıyan sigortalıya İŞKUR tarafından ödenen ödenek.
İlgili rehber: İşten Çıkarıldım: Haklarım ve Yapmam GerekenlerKıdem tazminatı
En az 1 tam yıl çalışan işçiye, kanunda sayılan hallerde iş sözleşmesi sona erdiğinde her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret tutarında ödenen tazminat (1475 s. İş K. m.14).
İlgili rehber: Kıdem Tazminatı: Şartları, Hesaplaması ve 2026 TavanıKıstelyevm
Kıdem tazminatında 1 tam yıldan artan sürelerin gün esasına göre oranlanarak hesaplanması.
İlgili rehber: Kıdem Tazminatı: Şartları, Hesaplaması ve 2026 TavanıMobbing
İşyerinde bir çalışana yönelik sistematik ve süreklilik arz eden psikolojik taciz/yıldırma (TBK m.417 işçiyi koruma borcu kapsamında).
İlgili rehber: Mobbing (İşyerinde Psikolojik Taciz): Haklarınız ve İspatMuaccel
Vadesi gelmiş, artık istenebilir hale gelmiş alacak; kıdem tazminatı fesih tarihinde muaccel olur.
İlgili rehber: Kıdem Tazminatı: Şartları, Hesaplaması ve 2026 TavanıMuvafakatname
Fazla çalışma için işçinin verdiği yazılı onay; işçi bu onayını 30 gün önceden bildirimle geri alabilir.
İlgili rehber: Fazla Çalışma (Mesai) Hakkında Yasal HaklarınızMücbir sebep
Öngörülemeyen ve kaçınılamayan dış olay (deprem, sel vb.). Ekonomik kriz gibi genel gerekçeler kural olarak mücbir sebep sayılmaz.
İlgili rehber: Maaşım Geç Yatıyor: Yasal Haklarım ve Yapmam GerekenlerNet ücret
Brüt ücretten SGK, işsizlik primi ve varsa vergiler kesildikten sonra işçinin eline geçen tutar.
İlgili rehber: Çalışanların Ücret, Maaş ve Yan Haklar RehberiPrime esas kazanç
SGK primlerinin üzerinden hesaplandığı, kanunda belirtilen kazanç. Eksik bildirilmesi işçinin haklarını zedeler.
İlgili rehber: Maaşınızın Bir Kısmı Elden mi Veriliyor? Zararınız ve Yasal ÇözümüRekabet yasağı
İşçinin işten ayrıldıktan sonra rakip işte çalışmasını sınırlayan sözleşme kaydı; süre, yer ve konu bakımından makul olmalıdır.
İlgili rehber: İş Sözleşmesi Hakkında Bilmeniz Gereken Her ŞeySerbest zaman
Fazla çalışma ücreti yerine kullanılabilen izin; fazla çalışılan her saat için 1 saat 30 dakika hak doğar (İş K. m.41).
İlgili rehber: Fazla Çalışma (Mesai) Hakkında Yasal HaklarınızSGK işe giriş bildirgesi
İşçinin işe girişinin SGK'ya bildirildiği belge; kural olarak işe başlamadan önce verilir (5510 s. Kanun m.8).
İlgili rehber: Yeni Bir İşe Başlarken Bilmeniz Gereken HaklarSüt izni
Emziren anneye çocuğu 1 yaşına gelene kadar günde toplam 1,5 saat verilen ve çalışma süresinden sayılan izin (İş K. m.74).
İlgili rehber: Hamile Çalışan Hakları ve Analık (Doğum) İzniUBGT (ulusal bayram ve genel tatil)
Ulusal bayram ve genel tatil günleri; bu günlerde çalışılırsa çalışılan her gün için ilave bir günlük ücret ödenir (İş K. m.47).
İlgili rehber: Fazla Mesai Ücreti Hesaplama RehberiYıllık ücretli izin
En az 1 yıl çalışan işçiye kıdemine göre verilen 14/20/26 günlük ücretli izin; bu haktan vazgeçilemez (İş K. m.53).
İlgili rehber: Yıllık Ücretli İzin Hakkı ve SüreleriZamanaşımı
Bir hakkın dava yoluyla istenebileceği süre; kıdem, ihbar, yıllık izin ve fazla mesai alacaklarında kural olarak 5 yıldır.
İlgili rehber: İşten Çıkarıldım: Haklarım ve Yapmam GerekenlerBir şirkete başvurmadan önce araştır.
Yorum, maaş ve mülakat deneyimlerini birlikte incele; sen de deneyimini anonim paylaş.